Археологичид Монголын зүүн нутгаас олдсон 2000 орчим жилийн настай, Хүннүгийн үеийн асар том бунханд дөрвөн жил явуулсан судалгаагаа дуусгажээ. БНСУ-ын Үндэсний музейн мэдээлснээр, тус бунхан дотроос Ромоос гаралтай байж магадгүй шилэн сав, хаш чулуун гоёл чимэглэл, мөнгөн тоноглолтой морины хэрэгсэл зэрэг нийт 413 эд өлгийн зүйл олдсон байна. Эдгээр олдвор нь Хүннүгийн язгууртнуудын соёлын харилцаа ямар өргөн хүрээг хамарч байсныг тод илтгэж байна.

73 метр урт бунхан

Археологийн малтлага 2023 онд Дуурлиг нарсны булшны цогцолборт эхэлжээ. Судалгааг БНСУ-ын Үндэсний музей, Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Археологийн хүрээлэн болон Монголын Үндэсний музейн мэргэжилтнүүд хамтран явуулсан байна. 160 дугаартай уг бунхан нь Монголын нутаг дэвсгэрээс одоогоор илрүүлээд буй Хүннүгийн үеийн хамгийн том бунхан юм.

Үүдэн хэсгийн хонгилыг оруулаад тооцвол уг байгууламж нь 73 орчим метр урттай аж. Бунханыг барихдаа газрын хөрсийг 14.5 метр хүртэл гүн ухаж, дараа нь оршуулгыг есөн үе чулуун хучлагаар битүүлжээ. Бунханы төв хэсэгт нь модон авс байрлуулсан оршуулгын тасалгаа байсан байна.

Азийн хүннүчүүд гэж нэрлэдэг нүүдэлчин ард түмэн одоогийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт төвтэй, тал нутгийн хүчирхэг эзэнт гүрнийг байгуулсан юм. Тэд НТӨ III зуунаас эхлэн өргөн уудам газар нутгийг захирч, Хятадын Хань улстай дайтдаг байсан хэдий ч дипломат болон худалдааны харилцаатай байжээ. Хүннү нарын бичгийн дурсгал харьцангуй цөөн үлдсэн тул тэдний түүхийг археологийн олдворуудад тулгуурлан сэргээн судалж байна.

Ромын шилэн сав, Солонгос хийцтэй төстэй гоёл чимэглэл

Энэ удаагийн малтлагаас олдсон хамгийн ховор эд өлгийн зүйлсийн нэг нь бариултай, тунгалаг шилэн сав ажээ. Судлаачид уг савыг Ромын эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрт урласан байж магадгүй гэж үзэж байгаа боловч яг хаана үйлдвэрлэснийг хараахан тогтоогоогүй байна. Үүнийг тодруулахын тулд шилний химийн найрлагад шинжилгээ хийхээр төлөвлөжээ.

Авсны ёроолоос 15 ширхэг хаш эдлэл олджээ. Хэлбэр болон зориулалтын хувьд тэдгээр нь Хань улсын үеийн оршуулгын зан үйлд ашигладаг байсан дугуй хэлбэрийн “би”  хаш чулуун эдлэлтэй төстэй байна. Гэхдээ Монголын нутгаас олдсон хаш эдлэлүүд нь уламжлалт дугуй эдлэлүүдээс ялгаатай нь жигд бус хэлбэртэй, нарийн чимэглэлтэй ажээ. Дархчууд Хятадын хээ угалзыг зээлдэж авахдаа өөрсдийн соёл, төсөөлөлд нийцүүлэн өөрчилсөн бололтой.

Бунханаас олдсон өөр нэг бүлэг олдворууд бол мөнгөн чимэглэлтэй морины хэрэгслүүд юм. Тэдгээрийн хэлбэр нь одоогийн Пёньян хотын орчим буюу Солонгосын хойг дахь Лэлангийн үеийн булшнаас олдсон эдлэлүүдтэй төстэй байв. Зарим чимэглэлийг улаан, хөх өнгийн материалаар шигтгэж, тунгалаг болороор бүржээ. Түүний дор алтан ялтас байрлуулсан бөгөөд гэрэл нэвтрэн тусах үед өнгөт шигтгээнүүд тод харагдах аж. Судлаачдын мэдээлснээр, гоёл чимэглэлийн энэхүү аргыг Хүннүгийн булшнаас анх удаа илрүүлжээ.

Эдгээр эд зүйл Монголын нутагт хэрхэн ирсэн нь одоогоор тодорхойгүй байна. Худалдаа наймаа, дипломат бэлэг эсвэл зуучлагчдаар дамжин ирсэн байж магадгүй гэж судлаачид таамаглаж байгаа ажээ.

Аварга том бунхан юугаараа өвөрмөц байв?

Уг байгууламж нь асар том хэмжээтэй хэдий ч төв хэсгийн оршуулгын тасалгаа харьцангуй жижиг байжээ. Археологичид нэг нэгнийх нь дотор давхарласан байрлалтай модон хийц дотроос ганц авс илрүүлсэн байна. Монголын төв нутгаас олдсон ижил хэмжээтэй зарим Хүннүгийн бунхны гүн нь 22 метр хүрдэг аж.

Судлаачид 2019 онд Дуурлиг нарсны булшны цогцолбор дахь өөр булшнуудад малтлага хийх үеэр үүнтэй төстэй онцлогийг ажиглаж байжээ. Энэ нь нэг булшны санамсаргүй онцлог бус, тухайн нутагт оршин байсан оршуулгын уламжлалын нийтлэг шинж байж болох юм

Уг булшийг НТ I зууны сүүлчээс II зууны үед хамаарна гэж үзэж байна. Энэ үед Хүннүгийн улс төрийн нөлөө, хүч чадал өөрчлөгдөж байсан юм. Булшны архитектурын онцлог нь тухайн үеийн нийгмийн зохион байгуулалтад гарсан өөрчлөлтийг илтгэж байж магадгүй гэж эрдэмтэд таамаглаж байгаа хэдий ч үүнийг батлахын тулд нэмэлт судалгаа шаардлагатай.

Харин бунханд оршуулсан хүнийг өндөр байр суурьтай нэгэн байсныг байгууламжийн хэмжээ, үнэт эд өлгийн зүйлс болон төв хэсгийн оршуулгын тасалгааны дээрээс олдсон лакаар бүрсэн сүйх тэрэгний үлдэгдэл илтгэж байгаа ажээ.

Бунханд хэнийг оршуулсан нь тодорхойгүй хэвээр байна

Бунханд оршуулсан хүний хэн болохыг одоогоор тогтоогоогүй байна. Авсан дотроос хүний шүд, үсний үлдэгдэл олдсон бөгөөд дээжүүдийг ДНХ-гийн шинжилгээ хийлгэхээр өгчээ. Судлаачид уг шинжилгээгээр талийгаачийн биологийн хүйс, насыг тогтоохын зэрэгцээ ойролцоох булшинд оршуулсан хүмүүстэй төрөл садны холбоотой байсан эсэхийг тодруулахыг зорьж байна.

БНСУ-ын Үндэсний музей Монгол Улсад археологийн судалгаа явуулаад 30 орчим жил болжээ. Олдворуудыг сэргээн засварлаж, лабораторийн нэмэлт шинжилгээ хийсний дараа малтлагын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөх ажээ. 

Нийтэлсэн огноо2026-11-15